تبلیغات
اخضرات - نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اســلام : بخش دوم

اخضرات ادرس که دیدگاه سیاسی، دینی ، اجتماعی و فرهنگی را نشر می کند. نظرات سالم شما بنده راکمک خواهد کرد .
تاریخ:شنبه 7 مرداد 1391-07:10 ق.ظ

نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اســلام : بخش دوم

بخش دوم

فقر مالی‌ این‌ نوع‌ فقر كه‌ موضوع‌ اصلی‌ بحث‌ ماست‌، فقر مالی‌، فقر اقتصادی‌، فقر معیشتی‌ و محرومیت‌ نیز خوانده‌ می‌شود. برخی‌ از اقتصاددانان‌ در تعریف‌ این ‌نوع‌ فقر می‌گویند: ـ فقر عبارت‌ است‌ از ناتوانی‌ در برآورده‌ ساختن‌ نیازهای‌ انسانی.

ـ فقر عبارت‌ است‌ از عدم‌ برخورداری‌ از حداقل‌ امكانات‌ معاش‌ و یا به‌ تعبیر دیگر، عدم‌ برخورداری‌ از قوت‌ لایموت. ـ فقر یعنی‌ ناتوانی‌ انسان‌ در تأمین‌ حدّ كافی‌ نیازمندی‌های‌ بنیادی‌ خود به ‌منظور رسیدن‌ به‌ یك‌ زنده‌گی‌ آبرومند و شایسته‌ به‌ عنوان‌ شرط‌ لازم‌ در رسیدن‌ به‌ سوی‌ كمال‌.

با توجّه‌ به‌ تعریف‌های‌ فوق، برای‌ شناخت‌ دقیق‌ فقر باید نیازهای‌ اوّلیه‌ و اساسی‌ انسان‌ مشخص‌ شود. در این‌باره‌ نیز تعریف‌های‌ گوناگونی‌ وجود دارد. گروهی‌ اموری‌ را كه‌ فقدان‌ آن‌ها سبب‌ از بین‌ رفتن‌ هستی‌ افراد می‌شود، نیازهای‌ اساسی‌ بشر می‌دانند؛ و دسته‌یی‌ نیازها را بر اساس‌ سطح‌ متوسّط ‌زنده‌گی‌ در جامعه‌ تعیین‌ می‌كنند.

بر اساس‌ معیار اوّل،‌ فقط‌ اساسی‌ كسانی‌ كه‌ در مرز گرسنه‌گی‌ و مرگ‌ قرار دارند، فقیر شمرده‌ می‌شوند؛ امّا معیار دوّم‌، گسترة‌ وسیع‌تری‌ دارد.

از سوی‌ دیگر، حداقل‌ نیازهای‌ مردم‌، در مكان‌ها و زمان‌های‌ مختلف‌، متفاوت‌ است‌. بسیاری‌ از كالاهایی‌ كه‌ در كشورهای‌ توسعه‌یافته‌ نیاز اوّلیه‌ شمرده‌ می‌شود،

در برخی‌ از كشورها تجملی‌ تلقی‌ می‌گردد. چنان‌كه‌ ممكن‌ است‌ كالایی‌ در یك‌ زمان‌ تجمّلی‌ به‌ شمار رود؛ ولی‌ در زمانی ‌دیگر، ضروری‌ شمرده‌ شود. بر اساس‌ اختلاف‌ نظر در مفاهیم‌ یاد شده‌، درادبیات‌ اقتصادی‌ دو نوع‌ فقر تعریف‌ شده‌ است‌:

1ـ فقر مطلق‌ هرگاه‌ شخصی‌ از تأمین‌ نیازهای‌ اوّلیة‌ زنده‌گی‌ خود و افراد تحت ‌سرپرستی‌اش‌ ناتوان‌ باشد و به‌ عبارت‌ دیگر، از آن‌ میزان‌ مواد یا پروتیینی‌ كه ‌برای‌ ادامة‌ حیات‌ سالم‌ لازم‌ است‌ برخوردار نباشند، دچار فقر مطلق‌ است‌.

با توجّه‌ بدین‌ تعریف‌، امروزه‌ بخش‌ عظیمی‌ از افراد جهان‌ در فقر مطلق‌ به‌سر می‌برند. حدود 180 میلیون‌ كودك‌ در جهان‌، به‌ ویژه‌ در جنوب‌ شرقی‌آسیا، از سوءتغذیه‌ رنج‌ می‌برند، و سالانه‌ 5 میلیون‌ كودك‌ در جهان‌ به‌ سبب ‌كمبود مواد غذایی‌ جان‌ خود را از دست‌ می‌دهند.

همین‌ تعبیر را در سطح ‌كلان‌ و برای‌ جوامع‌ نیز می‌توان‌ به‌ كار برد؛ یعنی‌ هرگاه‌ درآمد سرانة ‌جامعه‌یی‌ از حدّ لازم‌ برای‌ تأمین‌ چنین‌ نیازهایی‌ كم‌تر باشد، این‌ جامعه‌ در فقر مطلق‌ به‌‌سر می‌برد.

2ـ فقر نسبی‌ ممكن‌ است‌ گروهی‌ از افراد یك‌ كشور از توانایی‌ لازم‌ برای‌ تأمین ‌نیازهای‌ اوّلیة‌ زنده‌گی‌ برخوردار باشند؛ ولی‌ به‌ لحاظ‌ این‌كه‌ درآمد و سطح‌ زنده‌گی‌ آنان‌ از متوسط‌ درآمد جامعه‌ پایین‌تر است‌، در فقر نسبی‌ به‌ سر برند.

هم‌چنین‌ هرگاه‌ درآمد جامعه‌یی‌ از سطح‌ متوسط‌ درآمد كشورهای‌ جهان ‌پایین‌تر باشد، آن‌ كشور، در سطح‌ كلان‌، در فقر نسبی‌ به‌ سر می‌برد. هرچند نیازهای‌ اساسی‌ خود را تأمین‌ كند. باید گفت که فقیر در اسلام،‌ طبق‌ معیار دوم‌ تعریف‌ شده‌ است‌.

دیدگاه‌های‌ مختلف‌ دربارة‌ فقر از آن‌جا كه‌ آدمی‌ پیوسته‌ با فقر و آثار ناشی‌ از آن‌ درگیر بوده‌ است‌، ادیان‌ و مكاتب‌ مختلف‌ دربارة‌ آن‌ اظهار نظر كرده‌اند.

فقر از نظر ماركسیست‌ها‌ در نظر ماركسیست‌ها فقر از تناقض‌ میان‌ ابزار تولید و روابط‌ تولید ناشی‌می‌شود؛ یعنی‌ هرگاه‌ روابط‌ تولید، متناسب‌ با تكامل‌ ابزار تولید تغییر نكن، مشكلات‌ اقتصادی‌ فراوان‌ مانند فقر پدید می‌آید. ماركس‌ دربارة‌ پدیدة‌ فقر در زمان‌ خود می‌گوید:

“اگر مالكیت‌ خصوصی‌ حتا‌ به‌ صورت‌ محدود وجود داشته‌ باشد، این‌ مسأله ‌ناگزیر به‌ فقر می‌انجامد.” او در رد نظریة‌ پرودن‌ كه‌ می‌گفت‌ برای‌ بهبود اوضاع‌ اجتماعی‌ و اقتصادی‌ سرمایه‌داری‌ باید توسعة‌ مالكیت‌ صنایع‌ محدود شود و برای‌ بهبود وضع‌ اقتصادی‌ كارگران،‌ باید قوانین‌ كار اصلاح‌ گردد، می‌گوید:

“برای‌ از بین‌ بردن‌ فقر، باید نظام‌ سرمایه‌داری‌ را از بین‌ برد، نه‌ این‌كه‌ برای ‌اصلاح‌ آن‌ به‌ خواب‌ و خیال‌ متوسّل‌ شد.” ماركس‌ هم‌چنین‌، در این‌باره‌ كه‌ چه‌گونه‌ نظام‌ سرمایه‌داری‌ به‌ فقر می‌انجامد، می‌گوید:

“از آن‌جا كه‌ جامعة‌ سرمایه‌داری‌ بر انگیزة‌ سود استوار است‌ و سرمایه‌داران‌ مالك‌ ابزار تولید هستند، در وضعی‌ قرار می‌گیرند كه‌ می‌توانند كارگران‌ را استثمار كنند.”

فقر از نظر اسلام‌ در نظام‌ اقتصادی‌ اسلام‌، برخلاف‌ نظام‌ سرمایه‌‌داری‌ و ماركسیستی‌، فقر از كمبود منابع‌ طبیعی‌ یا نهاد مالكیت‌ خصوصی‌ برنمی‌خیزد. هرگاه‌ این‌ نظام‌ محقّق‌ گردد و از پیدایش‌ عوامل‌ فقر جلوگیری‌ شود، این‌ پدیده‌ به‌طور كلّی ‌رخت‌ برمی‌بندد؛ زیرا بر اساس‌ نصوص‌ دینی،‌ منابع‌ اوّلیۀ‌ مورد نیاز همة ‌انسان‌ها در طبیعت‌ وجود دارد؛....

چنان‌كه‌ خداوند می‌فرماید: “هرچه‌ از او خواستید به‌ شما عطا كرد و اگر نعمت‌ خدا را شمارش كنید، نمی‌توانید آن‌ را به‌ شمارش‌ آورید.”

انسان‌ها از نظر صفات‌ روحی‌، جسمی‌ و فكری‌ متفاوت‌اند. بنابراین،‌ مقاومت ‌آن‌ها در برابر مشكلات‌، توان‌ تصمیم‌گیری‌، شجاعت‌، هشیاری‌ و نیروی ‌ابتكار آن‌ها با یكدیگر فرق دارد؛ این‌ اختلاف‌ سبب‌ می‌شود كه‌ حتّا‌ اگر امكانات‌ اوّلیة‌ بهره‌برداری‌ از طبیعت‌ یك‌سان‌ در اختیار همه‌گان‌ قرار گیرد، دست‌آورد تلاش‌ آن‌ها متفاوت‌ باشد.

دین‌ اسلام‌ كه‌ بر فطرت‌ انسان‌ استواراست‌، به‌‌رغم‌ نفی‌ هرگونه‌ اختلاف‌ درآمد ناشی‌ از تبعیض‌ و بی‌عدالتی‌، این ‌تفاوت‌ها را پذیرفته‌ است‌. متأسّفانه‌ گروهی‌ چون‌ معلولان‌ امكان‌ بهره ‌جستن‌ از طبیعت‌ ندارند

یا ره‌آورد كوشش‌ آن‌ها برای‌ گذران‌ زنده‌گی‌شان‌ (درحدّ متوسّط‌ جامعه‌) كافی‌ نیست‌؛ و گروهی‌ به‌ سبب‌ حوادث‌ طبیعی‌ چون‌ سیل‌ و زلزله‌، دارایی‌ یا سرپرست‌ خانوادۀ‌ خود را از دست‌ می‌دهند.

بنابراین‌، به‌ رغم‌همة‌ تلاش‌های‌ پیش‌گیرانه‌ فقر در جامعه‌ وجود دارد. اسلام‌ برای‌ مبارزه‌ با این‌ واقعیت‌ تلخ‌، مالیات‌هایی‌ چون‌ زكات‌ را در نظر گرفته‌ و سیستم‌ تأمین‌ اجتماعی‌ مقرر كرده‌ است‌.

برنامه‌های‌ فقرستیز و نیز نصوصی‌ كه‌ در نكوهش‌ فقر آمده‌، نشان‌ می‌دهد كه‌ این‌ پدیده‌ در نظر اسلام‌ مطلوب‌ نیست‌. پیامبر اكرم‌ (ص) می‌فرماید: نزدیك‌ است‌ فقر به‌ كفر بیانجامد. آن‌ حضرت‌ در جای ‌دیگر فقر و كفر را در یك‌ سطح‌ قرار داده‌، از هر دو به‌ خداوند پناه‌ برده‌ است‌.

آثار فقر: ناگفته‌ پیداست‌، انواع‌ فقر در یك‌دیگر تأثیر دارند. آثار فقر اقتصادی‌ در محورهای‌ زیر قابل‌ بررسی‌ می‌نماید: 1ـ آثار اقتصادی‌:

از آن‌جا كه‌ فقر پدیده‌یی‌ اقتصادی‌ است‌، به‌طور طبیعی‌ در حوزة‌ اقتصاد آثاری‌ ویران‌گر برجای‌ می‌نهد. این‌ پدیده‌ چنان‌چه‌ به‌ موقع‌ شناسایی‌ و نابود نشود، چون‌ غده‌یی‌ سرطانی‌ گسترش‌ یافته‌، جامعه‌ را فرا می‌گیرد و به‌ مرگ ‌اجتماع‌ می‌انجامد؛ به‌ تعبیر جامعه‌شناسان‌، فقر فقر می‌زاید و به‌طور معمول، ‌فرزندان‌ فقرا در محرومیت‌ باقی‌ می‌مانند.

مورد استفاده‌ قرار نگرفتن‌ امكانات ‌بالقوّة‌ اقتصادی‌، فقدان‌ سرمایة‌ لازم‌ برای‌ سرمایه‌گذاری‌، كمبود تقاضا برای‌ نیروی‌ كار، پایین‌ بودن‌ مزدها و رشد منفی‌، از دیگر آثار اقتصادی‌ فقر است‌. زیرا فقرا به‌ سبب‌ محرومیتی‌ كه‌ دارند، به‌طور معمول‌ از تحصیلات‌ و تخصّص‌ لازم‌ بی‌بهره‌اند؛

در نتیجه‌، از ظرفیت‌ كارخانه‌ها و مزارع‌ و دیگر منابع‌ و امكانات‌ استفادة‌ كامل‌ نمی‌شود، تولید كاهش‌ می‌یابد و در نهایت‌، كشور فقیر برای‌ تأمین‌ نیازهای‌ اساسی‌اش‌، ناگزیر ارزش‌های‌ خود را زیر پا می‌نهد، دست‌ نیاز به‌سوی‌ كشورهای‌ ثروت‌مند دراز می‌كند و به‌ وابسته‌گی ‌اقتصادی‌ كه‌ اغلب‌ به‌ وابسته‌گی‌ سیاسی‌ می‌انجامد، تن‌ می‌دهد. این روندی است که در کشور ما گسترش می‌یابد.

روزنامه مانده گار

 http://www.mandegardaily.af/spip.php?article12808



نوع مطلب : اقتصادی