تبلیغات
اخضرات - بازار داغ دانشگاه سازی در افغانستان

اخضرات ادرس که دیدگاه سیاسی، دینی ، اجتماعی و فرهنگی را نشر می کند. نظرات سالم شما بنده راکمک خواهد کرد .
تاریخ:جمعه 15 شهریور 1392-09:41 ق.ظ

بازار داغ دانشگاه سازی در افغانستان

مقاله ای از پوهاند دکتور امیرشاه حسنیار

پیشگفتار:

رشد تحصیلات عالی خصوصی در افغانستان در یک دهه اخیر سریع ترین رشد دانشگاه های خصوصی در منطقه بوده است.

تعداد کل موسسات تحصیلات عالی خصوصی از صفر در سال 1382 (2003) به 77 در سال 1392 رسیده است (نور بخش، افغان پیپر، 5 حمل 1392). این در حالی است که مصر با جمعیت 85 میلیونی 18 دانشگاه خصوصی، سنگاپور با همه پیشرفت های علمی اش 5 دانشگاه خصوصی، عربستان سعودی 9، کویت 4 و عراق 18 دانشگاه خصوصی دارند، UWN شماره (269) 4 می 2013، سایت گوگل، دوم اگست 2013).

بهترین واژه ای که میتوان برای دانشگاه های خصوصی برگزید واژه "انقلاب" است. اما "انقلاب سیاسی" نه "اتقلاب دانشگاهی". زیرا این انقلاب با مبانی اولیه دانشگاهی هیچ سازگاری ندارد. رشد دانشگاهی کار یک شبه، یکساله و ده ساله نیست بلکه نیاز به سال های سال دارد. رشد دانشگاهی یک پروسه گام به گام، مستمر و زمان پرور است (زمان پرور را دراین جا در برابر واژه تکامل آورده ام، اما نه تیوری "کامل" داروین).

این نوشته به رشد بی رویه تحصیلات عالی خصوصی اشاره و بر پیامد های آن تمرکز می کند.

تعریف دانشگاه:

اصطلاح دانشگاه معادل لفظ یونیورستی  (University) در زبان انگلیسی است. کلمه یونیورستی از زبان لاتین  "Universitas Magistorum et Scholarium" مشتق گردیده که معنی آن "جامعه نخبگان" است. کلمه  Universitas به زبان های دیگر ترجمه دقیقی ندارد. یکی به آن می گوید "یونیورستی"، یکی می گوید "دانشگاه"، یکی می گوید "پوهنتون". حالا چه بگوییم "دانشگاه"، چه بگوییم "پوهنتون" و چه بگوییم "یونیورستی"، اما معنای آنها یکی است "جای دانش"..

دانشگاه را در فرهنگ های لغت این گونه تعریف کرده اند. نهادی برای تحصیلات عالی که سه ویژگی بنیادین دارد:

(1)     داشتن دانشکده (به انگیلسی: College) در رشته های مختلف دانش.

(2)     تسحیلات و زیر ساخت های لازم برای تدریس و تحقیق.

(3)     رتبه آموزشی به استادان (ماستر، دکتورا) و محصلان (لیسانس و ...).

مدت اتمام دوره لیسانس بطور عادی چهار سال است و محصلان باید طی این چهار سال 130 کریدت (واحد درسی) را تکمیل نمایند.

اما پنج وظیفه هر دانشگاه عبارتند از تحقیق و تدریس، جهانی سازی، انتقال دانش (داد وستد علمی)، آموختن و یاد گیری و همکاریهای علمی با نهاد های مشابه منطقه ای (UWN, #268, April 20, 2013).

دانشگاه خصوصی:

دانشگاه بر دو نوع اند. یکی دولتی (State University) و دیگری خصوصی(Private University).

دانشگاه خصوصی بر خلاف دانشگاه دولتی، معمولأ هیچگونه کمک های مالی از طریق دولت و یا سازمانهای وابسته به دولت برای امور اداری و زیربنای دریافت نمی کند و تنها به وسیله بخش خصوصی تأمین اعتبار می گردد.

برخی دانشگاه های خصوصی غیر انتفاعی(non-profit) و برخی دیگر انتفاعی(profit) یا تجارتی هستند.

اگر دانشگاه خصوصی در آمدی کسب میکند، که مصداق "رانت اقتصادی" است. و اگر این دانشگاه جایگزین احزابی یا بنیادی شود نمونه ای از " رانت سیاسی" می شود. در عین حال با توجه به اینکه تحت آموزش تفکر سیاسی قرار می گیرند، می توان عنوان "رانت فرهنگی" و اجتماعی را نیز بر آن اطلاق کرد.

خصوصی به معنای رهایی این نهاد ها از قید و بند های دست و پاگیر دولتی است. به عبارت دیگر دانشگاه های دولتی کار خودش را انجام دهد و دانشگاه های خصوصی جدا از دولت کار خودش را انجام دهد. اما در افغانستان دانشگاه های خصوصی تقریبأ نیمه دولتی (Semi-State) است. با این تفاوت که دانشگاه خصوصی از شاگردان فیس می گیرند و دانشگاه دولتی مجانی است. تفاوت دیگر این دو نهاد در جذب محصلان است.  جوانانی که به هر دلیلی در کانکور ناکام شده اند و قابل قبول در دانشگاه های دولتی نیستند در دانشگاه های خصوصی با پرداخت پول پذیرفته می شوند.

 در بسیاری از کشور ها، دانشگاه های خصوصی تابع قوانین و مقررات وزارت تحصیلات عالی نمی باشند و با مصوبات هیأت های امنای (Board of Trustees) خود شان اداره می شوند.

روسای دانشگاه های خصوصی نایجریا (Nigeria) تأکید دارند که این دانشگاه ها نیز به اندازه دانشگاه های دولتی برای تربیت نیروی متخصص و ایجاد مهارت های مورد نیاز کشور تلاش می کند و استحقاق دریافت بودجه دولتی را دارند(UWN #281, July 25, 2013). درهمین رابطه بولا اجیوبلا  (Bola Ajibola)  رئیس دانشگاه خصوصی آبهوکوتا هشدار داده است وقتی که دولت به دانشگاه های خصوصی کمک نمی کند حق نظارت (Supervision) بر دانشگاه های خصوصی را هم ندارد.

  دانشگاه یا تجارتگاه:

افزایش ناگهانی جمعیت متعلمان از 700 هزار در سال 1381 به نه میلیون دانش آموز در سال 1392 (بی بی سی، 3 حمل 1392) یکی از دلایل برای گسترش بازار داغ تحصیلات عالی خصوصی در کشور است.

ظرفیت پایین دانشگاه های دولتی در جذب فازغان مکاتب و وجود هزار ها جوان مشتاق به تحصیل موجب شد تا بخش خصوصی نیز مشتاق حضور در بازار تحصیلات عالی شود.

اما شماری از دانشگاه های خصوصی فقط به منظور در آمد بیشتر و بدون در نظر گرفتن تسهیلات و ستندرد های مناسب تحصیلی محصل می پذیرد که استاد سید مسعود استاد پوهنتون کابل این نوع دانشگاه ها را "تجارت خانه" خوانده است ( مسعود، افغان پیپر، 4 حمل 1392). همچنان پوهاند دکتور عبیدالله عبید وزیر تحصیلات عالی در کنفرانس ایجاد اتحادیه بازرسان مالی گفته است: برخی از این موسسات (تحصیلات عالی خصوصی) "تنها برای جمع کردن پول" فعالیت می کند و متوجه آینده جوانان این کشور نیستند (بی بی سی 26 اسد 1392 مطابق 17 اگست 2013).

پیامد ها:

اما تعداد زیاد دانشگاه های خصوصی در نهایت آسیب های را نیز به ارمغان می آورد. مهمترین این آسیب ها پولی شدن دانشگاه ها و اشباع و لبریز شدن جامعه از جوانان تحصیلکرده بیکار می شوند که توان مهارت های لازم را برای ورود به بازار کار یا کار آفرینی را ندارد.

(1) پولی شدن دانشگاه

دانشگاه های خصوصی که اکثرأ توسط سرمایه داران ایجاد می شوند یک نوع تجارت در سکتور علمی است. مدیریت جامعه نیز در صورت پولی شدن تحصیلات عالی خصوصی به دست سرمایه داران خواهد افتاد. از سوی دیگر، در برخی شهر ها با تراکم دانشگاه های خصوصی رو به رو هستیم و در نقاط دیگر هیچ دانشگاه نداریم. این در حالی است که روستازاده ها به آنها نه از لحاظ جغرافیایی و نه از لحاظ مالی دسترسی دارند. اینکه فیس محصلان در یک سال اکادمیک از در آمد یک خانواده ای فقیر روستایی در طول همان سال بیشتر است نیاز به حساب و کتاب خاصی ندارد. بگذارید مصارف قرطاسیه، نان، کرایه اتاق و کرایه موتر را.

همچنین پولی شدن دانشگاه باعث مقروض شدن پیش از پیش والدین محصلان خواهد شد، امری که در زندگی بخور و نمیر آنها نقش منفی خواهد داشت.

تحصیلات عالی خصوصی به سمتی در حرکت است که فقط استادان مکتب ناخوانده و سرمایه داران دپلوم دار خوهند شد.

در میان ملا ها هم تب دپلوم دار شدن بسیار بالا است. اکنون آنها در نظر دارند تا جامه لیسانس، ماستر و حتی داکتر را به قامت شیخ الاسلام و حجته الاسلام بدوزند.

(2) بیکاری:

ما نمی توانیم بحث تحصیلات عالی خصوصی را از بازار کار جدا تحلیل کنیم. اکثر موسسات تحصیلات عالی خصوصی در رشته های علوم انسانی مشبوع شده است. این در حالی است که کمبود افراد تحصیلکرده در رشته های همچون زراعت، وترنری، معدن و معلمین ساینس (ریاضی، فزیک، کیمیا،بیولوجی) در این کشور بچشم می خورد.

امروز جایگاه علم تجربه ای (Science) در اکثر موسسات تحصیلات عالی خصوصی خالی است . این در حالی است که جامعه امروز را بنام جامعه علم زدگی  (Siencetism) یاد میکند.

پروفیسور جرارد پوستیگ لیون(Gerard Postiglione) استاد دانشگاه هانگ کانگ می گوید: در کشور های آسیایی محصلان بیشتر در فاکولته های ساینسی جذب می شوند نه علوم اجتماعی  (UWN, January 17, 2013).

آشکار است که رشته های تحصیلی با تحولات اجتماعی، اقتصادی و تکنالوجیکی تحول می گردد. به عنوان مثال، امروز دانشگاه های امریکا در رشته های ساینس، تکنالوژی، انجنیری و ریاضی که اختصارأ بنام STEM یاد میگردد متمرکز گردیده اند (The Tampa Tribune, May 4, 2013, p. 1, 16).

امروزه تمامی فکتور های رشته تحصیلی اعم از رشته های آموزشی (آنچه یاد می گرید)، نحوه آموزش (چگونگی یادگیری) و ارزیابی آموزش (چگونگی اثبات آموخته ها) در هر دوره تحصیلی در نظر گرفته می شود.

امروز تعداد زیادی از فاکولته پاس ها به دلیل ضعف مهارتهای کاری یا بیکار اند یا در کار های مشغول اند که با رشته تحصیلی شان هیچ ارتباط ندارند.

نیکولاس بارنیت (Nicholas Burnnet) مدیر پیشین برنامه "آموزش برای همگان" یونسکو می گوید: یکی از دلایل بیکاری فارغ التصیلان دانشگاه ها نداشتن تخصص و مهارت های لازم در بازار کار است (UWN, January 17, 2013).

فارغ التحصیلان دانشگاه های خصوصی (همچنین دولتی) افغانستان به دلیل عدم استفاده از تخصص خود در حال از دست دادن این تخصص ها هستند و اگر در آینده نزدیک بازار کار بهبود نیابد این افراد نه تنها بدون کار خواهد ماند بلکه بخاطر از دست دادن تخصصی که کسب کرده اند، قابل استخدام نخواهند بود. این یک ضایعه بزرگ سرمایه فرهنگی و اقتصادی خواهد بود.

پروگرام دکتورا:

شماری از دانشگاه های خصوصی حتی پروگرام دکتورا مطرح کرده اند. ایکاش این دانشگاه ها بر اساس شاخص های بین المللی عددی را نشان می داد که پروگرام لیسانس و ماستری شان به حداقل ستندرد اکادمیک در منطقه رسیده است. از ستندرد های ارتقآ تحصیلات عالی از یک سطح به سطح بالا تر کیفیت تحصیلی سطح کنونی است. یکی از این شاخص ها تعداد فارغ التحصیلان و اشتغال آنها بوده و شاخص دیگر استاد است.

پروگرام دکتورا در چهار چوب "دانشگاه مدرن" که مفهومی متفاوت با دید گاه سنتی ما نسبت به دانشگاه دارد، واجد تعریفی خاص است. اگر هدف دانشگاه تولید علم و حل مشکلات جامعه باشد با تآسیس اینگونه دانشگاه ها حل نخواهد شد. محصلان کاندید دکتورا باید با همکاری محققان پست دکتورا  (Post-doctorate) و زیر نظر استادی که توان حل مساله را دارد، کار کند. این در حال است که جای چنین استادانی در دانشگاه های خصوصی خالی است.

پس بدون داشتن بنیه علم استندرد و داشتن صلاحیت های لازم علمی پا نهادن به پله های بلند تر تحصیلی (مخصوصأ پروگرام دکتورا) کار اشتباه  و کمک به ترویج تنبلی و نشانگر یک فاجعه در نظام تحصیلات عالی خصوصی کشور است. اینگونه دانشگاه ها که کلاس های 20 یا 30 نفری تشکیل میدهند و دپلوم های بی پشتوانه ارائه میدهند چنان نظام تحصیلی کشور را بد نام می کنند که در دنیا دانشگاه های خوبی دولتی ما را هم زیر سوال می برد.

اصلاحات

دانشگاه خصوصی با سپری کردن یک دهه از فعالیت های خود در آستانه ورود به دهه دوم است. تعداد تحصیلات عالی خصوصی از صفر در سال 1382 به 77 در سال 1392 و تعداد محصلان آن از صفر در سال 1382 به 60 هزار در سال 1392 افزایش یافته است. اما همه اینها تنها روی سکه است. روی دیگر سکه را باید در شاخص های کیفی دید: کیفیت پایین.

تعداد دانشگاه های خصوصی که در زمینه های بلند بردن کیفیت تحصیلی موفق بوده اند به سختی به تعداد انگشتان دو دست می رسد. متباقی هنوز هم کمیت محور است. کیفیت پایین این دانشگاه ها را نه تنها نخبگان بلکه مردم کوچه و بازار بهتر از همه درک می کنند.

می توان برای کیفیت پایین تحصیلات عالی کشور علل بی شماری را احصا کرد. اما آنچه مهم است فهمیدن علت بنیادین کیفیت پایین در کشور است که خود موجبات پیدایش و ظهور علل های گوناگونی را در قلمرو های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور باعث شده است. "تجارت خانه" سازی تحصیلات عالی خصوصی است.

با توجه به اینکه بخش دولتی از نظر بازار کار به حالت اشباع رسیده است. بنابرین تحصیلات عالی خصوصی نیازمند فضا های شغلی جدید هستند که اکثر این فضا های جدید در دنیا شرکت های خصوصی و کامپنی های چند ملیتی هستند.

در افغانستان هزار ها کارمند خارجی بنام "کارمندان ماهر" در شرکت ها و موسسات بین المللی مشغول کار هستند. دلیل بخش از موجودیت کارمندان خارجی این است که فارغ التحصیلان دانشگاه های ما از مهارت های لازم برخوردار نیستند. اما دلیل اصلی، سیاست ضعیف وزارت کار و امور اجتماعی افغانستان با ارتباط کارگران خارجی است.

آنقدر غبار و تیرگی در فضای کیفی دانشگاه های خصوصی وجود دارد که صافی کردن آن غبار بدون اصلاحات ساختاری و محتوی ناممکن است.

کشور های مختلف روش های مختلفی را برای ارتقا کیفیت تحصیلات عالی به کار می برند. مثلآ ویتنام سیر انکشاف تحصیلات عالی را از امروز (2013) تا 2020 کند می سازد. این به این معنی است که از امروز تا آخیر این دهه نه کدام افزایش در تعداد محصلان و نه افزایش در تعداد محصلان صورت میگیرد (UWN# 281, July 20, 2013).

اما یکی از این روش های موفق "ادغام" است.

ادغام دانشگاه ها یکی از وسایل مهم برای کاهش امور موازی و اصلاحات دانشگاه ها می باشد. در طی دو دهه آخیر کشور های استرالیا، افریقای جنوبی، انگلستان، ناروی و چین از طریق ادغام ها (Merger) به اصلاحات خوبی دست یافته اند.

 در میان این کشور ها تجربه چین بسیار موفق بوده است. چناچه روسیه از تجارب چین در بازسازی نظام تحصیلات عالی خود استفاده کرده است. سه ربع دانشگاه های طراز اول چین نتایج این ادغام ها می باشند.

جمیل سالمی در کتاب " چالش ایجاد دانشگاه های رتبه جهانی" (چاپ 2009) می نویسد: ادغام دانشگاه های موجود یکی از استراتژی های ایجاد دانشگاه ها به رتبه جهانی میباشد(University World News # 265, March 30, 2013).

  ایسنا به نقل از یونیورستی ور لدنیور می نویسد: کشور قزاقستان آیین نامه ادغام را به تصویب رسانیده است که در اثر ادغام ها از مجموع 140 دانشگاه تنها 50 دانشگاه باقی می ماند ( ایسنا، 17 اسد 1392).

کلام آخر:

یکی از روش های بلند بردن کیفیت تحصیلات عالی خصوصی در افغانستان ادغام است. اما قبل از ادغام سمیناری در باره ابعاد مختلف ادغام و مودل های ادغام دایر گردد در ادغام ها نباید شتابزده عمل کرد و نهادی را که شش، هفت سال فعالیت کرده یک شبه تعطیل کرد. ادغام ها باید به صورت تدریجی باشد.

شایان ذکر است که برخی از دانشگاه های خصوصی به عنوان یک نهاد دانشگاهی عمل نمی کند بلکه به عنوان جایگزین حزب از آن استفاده می شود ( از نام بردن آنها معذورم). در عین زمان برخی دانشگاه های خصوصی عناوین تبلیغاتی دارند که باید آنها را حذف کرد

     به اجازه پوهاند دوکتور سید امیرشاه حسنیار

 



نوع مطلب : فرهنگی واجتماعی